మానవ–వన్యప్రాణుల ఘర్షణ నివారణకు తీసుకోవాల్సిన చర్యలు

*మానవ–వన్యప్రాణుల ఘర్షణ నివారణకు తీసుకోవాల్సిన చర్యలు*

*— వ్యాస రచన: రవిబాబు పిట్టల, పర్యావరణవేత్త

అడవుల విభజన, మానవ నివాసాల విస్తరణ, వ్యవసాయ భూములు, రహదారులు, రైల్వేలు, గనులు మరియు పరిశ్రమలు వన్యప్రాణుల సహజ నివాసాల్లోకి విస్తరించడం వల్ల మానవ–వన్యప్రాణి ఘర్షణలు పెరుగుతున్నాయి. పంటలు, పశువులు, ఇళ్లు మరియు మానవ ప్రాణాలకు నష్టం కలగడంతోపాటు వన్యప్రాణులు కూడా గాయపడటం లేదా మరణించడం జరుగుతోంది. ఈ సమస్యను నియంత్రించడానికి కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు శాస్త్రీయ పర్యవేక్షణ, ముందస్తు హెచ్చరికలు, వేగవంతమైన స్పందన, కారిడార్ల రక్షణ, పరిహారం మరియు ప్రజల భాగస్వామ్యంపై ఆధారపడిన చర్యలు చేపడుతున్నాయి.

*జాతీయ విధానాలు మరియు మార్గదర్శకాలు*

పర్యావరణ, అటవీ మరియు వాతావరణ మార్పు మంత్రిత్వ శాఖ రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలకు మానవ–వన్యప్రాణి ఘర్షణ నిర్వహణపై మార్గదర్శకాలు జారీ చేసింది. వీటిలో అంతరశాఖ సమన్వయం, ఘర్షణ హాట్‌స్పాట్‌ల గుర్తింపు, ప్రామాణిక నిర్వహణ విధానాలు, వేగవంతమైన స్పందనా బృందాల ఏర్పాటు మరియు బాధితులకు వేగంగా పరిహారం చెల్లించడం ఉన్నాయి. 2021లో జారీ చేసిన సలహాలు, 2022లో పంట నష్టం సహా ఘర్షణ నిర్వహణకు ఇచ్చిన మార్గదర్శకాలు ఈ విధానానికి ఆధారంగా ఉన్నాయి.

*ఘర్షణ హాట్‌స్పాట్‌ల గుర్తింపు*

అటవీ శాఖ, రెవెన్యూ, వ్యవసాయం, పోలీసు, రైల్వే, విద్యుత్ మరియు పంచాయతీ శాఖలు కలిసి ఘర్షణ ఎక్కువగా జరిగే ప్రాంతాలను గుర్తించాలి. గతంలో జరిగిన దాడులు, పంట నష్టం, జంతువుల సంచారం, నీటి వనరులు, గ్రామాల స్థానాలు మరియు రహదారుల వివరాలను సేకరించి మ్యాపులు రూపొందిస్తారు. GIS, ఉపగ్రహ చిత్రాలు, కెమెరా ట్రాప్‌లు మరియు GPS కాలర్ల సహాయంతో ప్రమాద ప్రాంతాలను శాస్త్రీయంగా నిర్ధారిస్తారు. ఈ హాట్‌స్పాట్‌ల ఆధారంగా ప్రాంతానుసారమైన కార్యాచరణ ప్రణాళికలు రూపొందించబడతాయి.

*ముందస్తు హెచ్చరిక వ్యవస్థలు*

ఏనుగులు, చిరుతలు, ఎలుగుబంట్లు లేదా ఇతర వన్యప్రాణులు గ్రామాల సమీపంలోకి వచ్చినప్పుడు SMSలు, మొబైల్ యాప్‌లు, సైరన్లు, ప్రజా ప్రకటనలు, వాట్సాప్ గుంపులు మరియు హెల్ప్‌లైన్ల ద్వారా ప్రజలకు సమాచారం అందించాలి. గ్రామస్థులు జంతువును గమనించిన వెంటనే అటవీ శాఖకు తెలియజేయడానికి స్థానిక సమాచార వ్యవస్థలు ఏర్పాటు చేయాలి. ముందస్తు హెచ్చరికలు ముఖ్యంగా ఏనుగు గుంపులు సంచరించే ప్రాంతాలు, రైల్వే మార్గాలు మరియు అరణ్య అంచు గ్రామాల్లో ప్రాణనష్టాన్ని తగ్గించడంలో సహాయపడతాయి.

*వేగవంతమైన స్పందనా బృందాలు*

ప్రతి ఘర్షణ ప్రాంతంలో Rapid Response Teams ఏర్పాటు చేయడం ప్రభుత్వ ప్రధాన చర్యల్లో ఒకటి. ఈ బృందాల్లో అటవీ అధికారులు, పశువైద్యులు, శిక్షణ పొందిన సిబ్బంది, పోలీసులు మరియు అవసరమైనప్పుడు విపత్తు నిర్వహణ సిబ్బంది ఉంటారు. గాయపడిన జంతువులను రక్షించడం, ప్రజలను సురక్షిత ప్రాంతాలకు తరలించడం, జనసమూహాన్ని నియంత్రించడం మరియు జంతువును అరణ్యానికి మళ్లించడం వీటి బాధ్యత. ప్రమాదకర పరిస్థితుల్లో ప్రజలు స్వయంగా జంతువును తరిమివేయకుండా, ఈ బృందాలకు సమాచారం ఇవ్వాలి.

*వన్యప్రాణి కారిడార్ల రక్షణ*

ఏనుగులు, పులులు మరియు ఇతర జంతువులు అరణ్య ప్రాంతాల మధ్య సంచరించడానికి కారిడార్లు అవసరం. కారిడార్లలో నిర్మాణాలు, రహదారులు, రైల్వేలు, గనులు లేదా విద్యుత్ లైన్లు ఏర్పడితే జంతువులు మానవ నివాసాల వైపు మళ్లే ప్రమాదం పెరుగుతుంది. ప్రభుత్వం భూవినియోగ ప్రణాళికలో వన్యప్రాణి కారిడార్లను చేర్చి, వాటిని చట్టపరంగా రక్షించాలి. జియగ్రాఫికల్ ఇన్ఫర్మేషన్ సిస్టం మరియు రిమోట్ సెన్సింగ్ ద్వారా కారిడార్లలోని అడ్డంకులను గుర్తించాలని అధికారిక మార్గదర్శకాలు సూచిస్తున్నాయి.

*అడవులు—రహదారులు—వన్యప్రాణుల చలనాలు—సంరక్షణ*

భారతదేశపు విభిన్న భౌగోళిక పరిస్థితుల్లో—హిమాలయాల కొండప్రాంతాలు, పశ్చిమ ఘాట్లు, తూర్పు ఘాట్లు, మధ్య భారత అరణ్య మండలాలు—అడవులగుండా ఆరు, ఎనిమిది లైన్ల రహదారులు, థర్మల్, హైడ్రో వంటి పెద్ద ప్రాజెక్టులు అభివృద్ధి పేరుతో నిర్మించేటప్పుడు వన్యప్రాణుల సహజ నివాస వ్యవస్థలు విభజింపబడటం (habitat fragmentation) ప్రధాన సమస్యగా నిలుస్తుంది. ఈ నేపథ్యంలో శాస్త్రీయంగా, ఆధునిక సాంకేతికత ఆధారంగా వన్యప్రాణుల సంరక్షణకు అనేక చర్యలు తీసుకోవాలి. ముఖ్యంగా రహదారులపై “వైల్డ్‌లైఫ్ క్రాసింగ్స్” ఏర్పాటు చేయడం అత్యవసరం—ఇవి అండర్‌పాసులు (underpasses), ఓవర్‌పాసులు (eco-bridges) రూపంలో ఉండి జంతువులు సురక్షితంగా రోడ్డు దాటేలా సహాయపడతాయి. ప్రాణుల కదలికలను గుర్తించేందుకు GPS కాలరింగ్, కెమెరా ట్రాప్స్, డ్రోన్ సర్వేల ద్వారా మైగ్రేషన్ మార్గాలను మ్యాప్ చేసి, ఆ ప్రాంతాల్లో ప్రత్యేక మార్గాలను అభివృద్ధి చేయాలి. రహదారి పక్కన శబ్ద నిరోధక గోడలు, కాంతి కాలుష్య నియంత్రణ చర్యలు తీసుకోవడం ద్వారా జంతువుల ప్రవర్తనకు అంతరాయం తగ్గించవచ్చు. వేగ నియంత్రణ జోన్లు, సెన్సార్ ఆధారిత హెచ్చరిక వ్యవస్థలు (animal detection systems) వాహనదారులకు ముందస్తు సమాచారం ఇస్తాయి. కొండ ప్రాంతాల్లో రహదారి నిర్మాణంలో స్లోప్ స్టెబిలిటీ, జల ప్రవాహ మార్గాలు (natural drainage) కాపాడుతూ, పచ్చదనం పునరుద్ధరణ (afforestation with native species) చేయాలి. అదనంగా, అడవుల మధ్య “వైల్డ్‌లైఫ్ కారిడార్లు” నిరంతరంగా కొనసాగేందుకు భూమి వినియోగ ప్రణాళిక (landscape-level planning) అనుసరించాలి. ఈ విధంగా శాస్త్రీయ ప్రణాళిక, ఆధునిక సాంకేతికత, కఠినమైన చట్ట అమలు కలిసివస్తేనే అభివృద్ధి మరియు వన్యప్రాణి సంరక్షణ మధ్య సమతుల్యం సాధ్యమవుతుంది.

*రహదారులు మరియు రైల్వేల్లో భద్రత*

వన్యప్రాణుల సంచార ప్రాంతాల్లో అండర్‌పాస్‌లు, ఓవర్‌పాస్‌లు, సొరంగాలు మరియు వంతెనలు నిర్మించాలి. రైల్వే మార్గాల్లో వేగ పరిమితులు, హెచ్చరిక బోర్డులు, రాత్రి గస్తీ, డ్రైవర్లకు ముందస్తు సమాచార వ్యవస్థలు ఏర్పాటు చేయాలి. విద్యుత్ లైన్లను సురక్షిత ఎత్తులో ఏర్పాటు చేయడం లేదా భూగర్భంగా మార్చడం ద్వారా ఏనుగులు, పక్షులు మరియు ఇతర జంతువుల ప్రమాదాలను తగ్గించవచ్చు. కొత్త రహదారులు, రైల్వేలు మరియు పరిశ్రమలకు అనుమతి ఇవ్వడానికి ముందు వన్యప్రాణులపై ప్రభావాన్ని శాస్త్రీయంగా అంచనా వేయాలి.

*నివాసస్థలాల అభివృద్ధి*

అరణ్యాల్లో సహజ నీటి గుంటలు, చెక్‌డ్యామ్‌లు, చిన్న జలాశయాలు మరియు మేత ప్రాంతాలను అభివృద్ధి చేయడం ద్వారా జంతువులు గ్రామాల వైపు రావలసిన అవసరం తగ్గుతుంది. స్థానిక వృక్షజాతులను పునరుద్ధరించి సహజ ఆహార వనరులను పెంచాలి. అయితే జంతువులకు ఉద్దేశపూర్వకంగా ఆహారం వేయడం లేదా గ్రామాల దగ్గర కృత్రిమ నీటి వనరులు ఏర్పాటు చేయడం నివారించాలి; దీనివల్ల అవి మానవ నివాసాలకు అలవాటు పడవచ్చు. అరణ్య నివాసస్థలాల నాణ్యత మెరుగుపరచడం దీర్ఘకాలిక పరిష్కారానికి ముఖ్యమైనది.

*వ్యవసాయ పద్ధతుల్లో మార్పులు*

అరణ్య అంచు ప్రాంతాల్లో జంతువులను ఎక్కువగా ఆకర్షించే పంటల స్థానంలో మిరప, నిమ్మగడ్డి, ఖస్ గడ్డి, నిమ్మ మరియు కొన్ని నగదు పంటలను ప్రోత్సహించవచ్చు. అగ్రోఫారెస్ట్రీ, సౌర కంచెలు, జీవ కంచెలు, తేనెటీగ కంచెలు మరియు పంట వైవిధ్యాన్ని ఉపయోగించవచ్చు. కేంద్ర మార్గదర్శకాలు అరణ్య అంచు ప్రాంతాల్లో వన్యప్రాణులకు తక్కువ ఆకర్షణ కలిగించే పంటలను, చెట్లు–పొదలతో కూడిన మిశ్రమ వ్యవసాయ నమూనాలను ప్రోత్సహిస్తున్నాయి.

*పరిహారం మరియు ఆర్థిక సహాయం*

వన్యప్రాణుల దాడుల్లో మరణం, శాశ్వత అంగవైకల్యం, గాయాలు, పంట నష్టం, పశువుల నష్టం మరియు ఆస్తి నష్టానికి రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు పరిహారం అందిస్తాయి. కేంద్ర ప్రభుత్వ మార్గదర్శకాల ప్రకారం మానవ మరణం లేదా తీవ్రమైన గాయాల సందర్భంలో తాత్కాలిక సహాయాన్ని వేగంగా, సాధ్యమైనప్పుడు 24 గంటల్లో అందించేందుకు రాష్ట్రాలు చర్యలు తీసుకోవాలి. 2024లో సూచించిన పరిహార నమూనాలో మానవ మరణం లేదా శాశ్వత అంగవైకల్యానికి ₹10 లక్షలు, తీవ్రమైన గాయాలకు ₹2 లక్షలు, స్వల్ప గాయాలకు చికిత్స ఖర్చు వంటి మొత్తాలు పేర్కొనబడ్డాయి; వాస్తవ చెల్లింపులు రాష్ట్ర నిబంధనలపై ఆధారపడతాయి.

*స్థానిక ప్రజల భాగస్వామ్యం*

గిరిజనులు, రైతులు మరియు అరణ్య అంచు గ్రామాల ప్రజలను సంరక్షణ కార్యక్రమాల్లో భాగస్వామ్యం చేయాలి. గ్రామస్థాయి వన్యప్రాణి మిత్ర బృందాలు, పర్యవేక్షణ కమిటీలు, స్వచ్ఛంద సంస్థలు మరియు పంచాయతీల సహకారంతో సంఘటనలను ముందుగానే గుర్తించవచ్చు. పాఠశాలలు, గ్రామ సభలు మరియు రైతు శిక్షణా కేంద్రాల ద్వారా రాత్రివేళ ఒంటరిగా అడవికి వెళ్లకూడదు, జంతువును గుంపుగా తరిమివేయకూడదు, చెత్తను అరణ్యాల్లో వేయకూడదు వంటి భద్రతా నియమాలను ప్రచారం చేయాలి.

*చట్ట అమలు మరియు పర్యవేక్షణ*

అక్రమ వేట, విషప్రయోగం, విద్యుత్ కంచెలు, అక్రమ విద్యుత్ కనెక్షన్లు మరియు వన్యజీవి ఉత్పత్తుల అక్రమ రవాణాపై కఠిన చర్యలు తీసుకోవాలి. అటవీ శాఖతో పాటు పోలీసులు, రైల్వేలు, విద్యుత్ శాఖ, రహదారుల సంస్థలు మరియు స్థానిక పరిపాలన సమన్వయంతో పనిచేయాలి. రాష్ట్ర, జిల్లా స్థాయి కమిటీలు ఘర్షణ సంఘటనలను సమీక్షించి పరిహారం, నివారణ చర్యలు మరియు భవిష్యత్ ప్రణాళికలను నిర్ణయించాలి. కేంద్ర ప్రభుత్వం కూడా అంతరశాఖ సమన్వయం, శాస్త్రీయ పర్యవేక్షణ మరియు రాష్ట్రాల మధ్య సహకారాన్ని ప్రాధాన్యంగా గుర్తిస్తోంది.

మానవ–వన్యప్రాణి ఘర్షణను నివారించడానికి ఒక్క చర్య సరిపోదు. హాట్‌స్పాట్‌ల గుర్తింపు, ముందస్తు హెచ్చరికలు, వేగవంతమైన స్పందనా బృందాలు, కారిడార్ల రక్షణ, రహదారి–రైల్వే భద్రత, అరణ్య నివాసాల అభివృద్ధి, పంట మార్పులు, వేగవంతమైన పరిహారం మరియు ప్రజల భాగస్వామ్యం సమగ్రంగా అమలు కావాలి. సంరక్షణ అంటే వన్యప్రాణులను మాత్రమే రక్షించడం కాదు; ప్రజల ప్రాణాలు, జీవనోపాధి మరియు భద్రతను కూడా కాపాడటం. ప్రభుత్వం, స్థానిక సమాజాలు, శాస్త్రవేత్తలు మరియు స్వచ్ఛంద సంస్థలు కలిసి పనిచేసినప్పుడే మానవ భద్రతతో కూడిన వన్యప్రాణి సంరక్షణ సాధ్యమవుతుంది.

*అడవుల సంరక్షనే – దేశ ఆర్థిక సంరక్షణ*

*— రవిబాబు పిట్టల, పర్యావరణవేత్త, మాజీ అసిస్టెంట్ ప్రొఫెసర్, JNTUH & జాయింట్ సెక్రటరీ, ఓరుగల్లు వైల్డ్లైఫ్ సొసైటీ (OWLS NGO) తెలంగాణ.*
సెల్: +91 98494 25271.
eMail: [email protected]